خانه حاج رييس، نگین بافت قدیم بوشهر

عمارت بزرگ و مجللی كه در ضلع شرقي بافت قديم بوشهر قرار دارد به وسيله حاج عبدالرسول طالبي ملقب به رييس التجار و مشهور به حاج رييس در محله شنبدي احداث گرديد.

اين مجموعه ي زيبا و باشكوه از نه حياط متصل به هم تشكيل يافته و به علت عدم رسيدگي، چهار حياط آن به طور كامل تخريب شده است. اتاق هاي نه حياط در يك، دو، سه طبقه و با كاربري هاي مشخص ساخته شده و از آن ها به عنوان حياط اندروني، حياط آشپزخانه، حياط مسكوني (خانه محمد حسين، فرزند حاج رييس)، حياط مجلسي (بيروني)، حياط مخصوص وسايل و ابزار چهارپايان، حياط اصطبل و سه حياط براي سكونت خدمه استفاده مي شده است.

حياط اندروني كه محل سكونت حاج عبدالرسول طالبي (حاج رييس) بوده، در ابعاد پانزده متر (طول) در پانزده متر (عرض) و در سه طبقه (زير زمين و هم كف، اول و دوم) ساخته شده است. اين حياط كه نسبت به ساير حياط ها بزرگتر است، در چهار جهت، اتاق هايي در ابعاد و اندازه هاي متفاوت و با كاربري هاي مشخص دارد. از نظر موقعيت قرارگيري، اين حياط نسبت به حياط هاي ديگر، از شمال به حياط خدمه (مسكوني)، از شرق به دو حياط آشپزخانه و خدمه (مسكوني) از جنوب شرق به حياط مجلسي (بيروني)، از جنوب به دو حياط خدمه (مسكوني) و حياط مخصوص وسايل و ابزار چهارپايان و از غرب به اصطبل ختم مي شود.

از اتاق هاي طبقه ي هم كف به عنوان انباري، حوضخانه و محل نگهداري هيزم استفاده مي شده است. از اتاق هاي سه دري و پنج دري طبقه ي اول براي فصل هاي زمستان و پاييز و از اتاق هاي طبقه دوم در فصول گرم و طاقت فرساي تابستان استفاده مي شده است. از ويژگي هاي اتاق هاي تابستان نشين، به كار بردن بازشوها (درها) متعدد در چهار جبهه ي اتاق است كه براي ورود نسيم خنك دريا، كوران باد و هدايت به داخل اتاق استفاده مي شده است. از اتاق مجلسي كه در ضلع غربي طبقه دوم قرار دارد براي پذيرايي از مهمانان خصوصي استفاده مي شده است.

در حياط اندروني يك آب انبار بزرگ قرار دارد كه در وسط آن دهانه اي به ابعاد حدود شصت در شصت سانتي متر براي خارج كردن آب ذخيره شده ي آب انبار در فصل تابستان قرار داشته است. آب انبار هر ساله با راه پله اي كه در گوشه ي جنوب شرقي قرار دارد، قبل از شروع بارندگي تميز مي شد.

در زمان فوت حاج رييس كه در تيرماه 1327 ه ش در اين خانه اتفاق افتاد، در كنار همين آب انبار او را غسل دادند. در جنوب طبقه ي هم كف، حوضي با سنگ و ساروج در دو قسمت ساخته شده است، اما نكته ي جالب آن كه هيچ گونه چاه آبي در كنار حوض قرار ندارد. براي پر كردن آب حوض، از چاه آبي كه در حياط خدمه و پشت (ضلع جنوبي) به ديوار حوض قرار دارد، از طريق كانالي، آب به داخل حوض وارد مي شد.

حياط اندروني از طريق دو راه كه در ضلع جنوب شرقي ساختمان قرار دارد، يكي به حياط آشپزخانه و ديگري به يك دالان و از آن جا به كوچه (كوچه اكنون وجود ندارد) وصل مي شود.

ارتباط طبقات به يكديگر در حياط اندروني به وسيله ي دو نوع راه پله ي خطي مستقيم و يكصد و هشتاد درجه انجام مي شود. كف حياط با سنگ هاي مربع شكل كوچك فرش بوده كه امروز قسمتي از آن باقي مانده است.

در طبقه ي اول حياط اندروني، اتاق هاي زمستان نشين و در طبقه ي دوم اتاق هاي تابستان نشين، و مجلسي قرار دارد. اتاق هاي اول و دوم از درهاي دو لنگه، سه لنگه، چهار لنگه در دهانه هاي (عرض) يك متر، يك متر و بيست سانتي متر، دومتر و ده سانتيمتر، سه متر و بيست سانتيمتر استفاده شده است. در طبقات اول و دوم، از سقف كاذب در اتاق ها و طارمه ها به صورت تخته هاي الوار در پايين تيرهاي چندل استفاده شده و بر روي آن ها رنگ آميزي شده است. هم چنين گنجه هاي (كمد ديواري) پر نقش و نگار و نفيس و طاقچه ها در تمام اتاق ها و راهروها به چشم مي خورد در طبقه ي دوم، در چهار جبهه ي داخلي حياط، شناشير براي ارتباط فضاها به يكديگر وجود دارد و در جلوي اتاق هاي شرقي و غربي، طارمه به كار رفته است. طارمه ها با طول و عرض زياد ساخته شده و بين ستون هاي مربع و دايره شكل طارمه ها، آفتابگردان چوبي تخت و نيم دايره قرار دارد.

در طبقه ي دوم حياط اندروني، در سمت شمال، اتاقي پنج دري قرار دارد كه محل سكونت حاج رييس بوده و در شرق، اتاق سه دري (عرض هر يك از درها دو متر و ده سانتي متر) كه جلوي آن طارمه قرار دارد و محل زندگي خديجه بي بي طالبي (فرزند حاج رييس) بوده است. اتاق پنج دري جنوبي متعلق به محمد كريم طالبي (فرزند حاج رييس) بوده است. در غرب نيز اتاق مجلسي مجلل و زيبايي مشاهده مي شود كه درها و پنجره هاي بسيار نفيس و گرانبهايي در آن به كار رفته است. اين اتاق مجلسي، دو در پنج لنگه به عرض هر يك سه متر و بيست سانتي متر دارد كه قسمت وسط (يك لنگه ي آن ) ثابت و دو لنگه ي سمت راست و دو لنگه ي سمت چپ، متحرك است. در قسمت بازشوهاي ثابت و متحرك، شيشه هاي رنگي به شكل گل هشت پر و دوازده پر به صورت نيم دايره، هشت ضلعي، بيضي و شكل هاي ديگر در رنگ هاي سفيد، آبي، قرمز به كار رفته است.

رو به روي اتاق مجلسي، اتاقي قرار دارد كه عرض هر يك از درهاي ورودي آن دو متر و ده سانتي متر است. اين درهاي چهارلنگه كه هلال نيم دايره در قسمت بالاي بازشوهاي آن وجود دارد، با شيشه هاي رنگي قرمز، آبي، سبز، زرد، سفيد و اشكال لوزي، مثلث، نيم دايره تزئين شده است. در چهار جبهه ي خارجي اتاق هاي طبقه ي دوم، از درها و پنجره هاي دو لايه استفاده شده است. در همه ي اتاق ها كه بازشوهاي آن ها به بيرون حياط باز مي شود، در قسمت خارجي، درهاي كركره اي و در قسمت داخلي درهاي دو، سه و چهار لنگه به كار رفته است. اما در راهروها و طارمه هاي مياني كه اتاق هاي پنج دري را به يكديگر متصل مي سازد، بازشوهايي به عرض بيش از يك متر مشاهده مي شود كه از كركره هاي چوبي متحرك ساخته شده است.

در حياط اندروني و در برخي از حياط هاي ديگر اين اين مجموعه، به علت وسيع بودن دهانه ها در برخي قسمت ها، از تيرهاي چوبي قطور (تيروهاي باربر) در محل اتصال سقف ها به يكديگر استفاده شده و بار وارده از سقف طبقات، به وسيله ي اين ستون هاي باربر كه با فواصل معين قرار گرفته اند، تحمل مي شود. استفاده از اين ستونها سبب تقويت سازه ي بنا مي شد.

حياط خدمه در شمال حياط اندروني قرار داشته و در آن جمعي از خدمه ساكن بودند. در اين بنا سه اتاق يك طبقه در سمت شمال و حياط در جنوب، و در ورودي در شرق و غرب آن قرار داشت.

از ويژگي اين مجموعه ي بزرگ ارتباط داشتن هر نه حيط به يكديگر است. حياط اندروني كه محل زندگي حاج رييس بوده از هر جهت با ديگر حياط ها ارتباط دارد.

در مجموعه ي حاج رييس كف همه حياط ها سنگ فرش و سقف اتاق ها و طارمه ها از تيرهاي چندل است. از سقف كاذب در اكثر اتاق ها و طارمه ها به صورت تخته كوبي در زير تيرهاي چندل استفاده شده است.

ارتباط طبقات به يكديگر در اين مجموعه با پنج نوع راه پله خطي مستقيم، يك دوم در گردش، دو طرفه (يكصد و هشتاد درجه)، ال شكل (نود درجه) و راه پله هايي كه ابتدا و انتهاي آن ها در چرخش و وسط آن ها مستقيم است، انجام مي شود. كف پنج حياط اندروني، آشپزخانه، مجلسي، خدمه، و حياط مخصوص وسايل و ابزار چهارپايان، نسبت به ساير حياط ها بلندتر است (اختلاف ارتفاع دارد)، به طوري كه براي ورود به هر يك از پنج حياط مي ايستي چند پله طي مي شد تا ورود به حياط صورت مي گرفت.

در خانه حاج رييس از ارسي ها، درهاي دولنگه، سه لنگه، چهارلنگه، پنج لنگه، پنجره ها، سقف كاذب، كركره هاي چوبي و بسيار گرانبها و ارزشمند استفاده شده كه از نظر تنوع رنگ ها و تعداد آن ها (درها و پنجره ها)، در هيچ يك از بناهاي بوشهر نظير آن را نمي توان ديد. متأسفانه در سال هاي اخير بسياري از اين درها و پنجره ها كه هويت تاريخي و هنري منطقه را مشخص مي سازد، به سرقت رفته اند.

آقاي پرويز اژدرزاده به نقل از پدر خود، آقاي عبدالنبي اژدرزاده گفته است «وقتي كه قنسول تازه مأمور انگلستان به بوشهر آمد، رسم بر اين بود كه تمام اعيان، اشراف و سران حكومت به استقبال وي مي رفتند. در آن زمان حاج رييس بيمار بود و نتوانست در مراسم حاضر شود. پس از مدتي قنسول انگلستان به ديدن حاج رييس به منزلش آمد. آقاي عبدالنبي اژدرزاده كه منشي حاج رييس بوده براي راهنمايي و خوش آمدگويي، قنسول را به حياط اندروني كه محل سكونت حاج رييس بود، همراهي كرد.

قنسول پس از گشتي در مجموعه (همه حياط ها) نگاهي به من (اژدرزاده) انداخت و به زبان انگليسي گفت (شاه در بوشهر است نه در تهران) حرف وي به عظمت و زيبايي بنا اشاره داشته زيرا مشاهده آن همه حياط ها، اتاق، درها، پنجره ها، ارسي ها و ... و افرادي كه با عناوين مختلف در مجموعه كار مي كردند، مايه ي حيرت و تعجب او شده بود».

در ظهر عاشوراي هر سال حاج رييس در منزل خود قيمه و شكر پلو مي پخت و به مردم مي داد. هم چنين از طرف حاج رييس در ماه رمضان هر سال چند بل خرما به طور مساوي در ظروف مسي به همراه مقداري پول در پاكت به افراد نيازمند داده مي شد. موارد ذكر شده بعد از مرگ و بنا به وصيت وي چندين سال ادامه داشت.

كرايه املاك، دكان ها و ساختمان ها به وسيله ي دو نفر به نام هاي عوض يهودي و موشو جمع آوري مي شد. كارهاي بنايي و ساختن درها و پنجره ها در مجموعه حاج رييس توسط استاد رجب انجام شده است.

مجموعه حاج رييس به علت وسعت و بزرگي، پيچيدگي و ارتباط تمام حياط ها به يكديگر، از جمله بناهاي منحصر به فرد به فردي است كه مدتی توسط سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري (كارفرما) مهندسان و مشاور ارگ بم كرمان (مشاور طرح) و شركت استوار سازه (پيمانكار طرح) مورد مرمت و بازسازي قرار گرفت، ولی چندین ماه است که به دلیل عدم تخصیص اعتبار، کار مرمت و بازسازی آن، نیمه تمام رها شده است.

منبع: نسیم جنوب

آشنایی با استان بوشهر...